– नर बहादुर बिष्ट
रन पुतला डोटी जिल्लाको रातुली गाउँमा मनाइने एक महत्वपूर्ण परम्परागत सांस्कृतिक नृत्य हो । जसले नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रको समृद्ध लोक सम्पदाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। जुन १५ दिनसम्म प्रदर्शन गरिने गरिन्छ, अर्थात पौष १५ देखि माघ १ सम्म । यो पुतला नाँचको स्थानीय रूप हो । जुन क्षेत्री र ब्राह्मण समुदायसँग नजिकबाट सम्बन्धित छ । यो मुख्यतया महिलाहरूले चाडपर्व, सामाजिक जमघट र विशेष सामुदायिक अवसरहरूमा प्रदर्शन गर्छन्। मानिसहरूले विश्वास गर्थे कि पहिचान जन्मबाट मात्र नभई जिम्मेवारी र भावनाले आकार लिन्छ। उनीहरूको परम्पराहरू मध्ये एक दुर्लभ तर सम्मानित चलन थियो । जहाँ दुई पुरुषहरू विवाहमा एकताबद्ध हुन सक्थे, दुलाहा र दुलाहाको प्रतीकात्मक भूमिका लिन्थे। यस संस्कृतिमा, दुलहीको भूमिकाले अनुग्रह, सद्भाव र भावनात्मक शक्तिको प्रतिनिधित्व गर्थ्यो । जबकि दुलाहाले सुरक्षा, मार्गदर्शन र प्रतिबद्धताको प्रतीक थियो। यी भूमिकाहरू औपचारिक थिए र लिङ्गको आधारमा होइन, चरित्रको आधारमा छनोट गरिएको थियो। मिलनको समय आएपछि, गाउँ खुला आँगनमा भेला भयो। ढोलकहरू बिस्तारै, त्यसपछि छिटो बज्न थाले, सबैलाई उत्सवको साक्षी बन्न आह्वान गर्दै। एक जना पुरुषले परम्परागत रंगहरूमा दुलहीको रूपमा सजिएका हुन्छन । पुस्तादेखि पुस्तासम्म गहना लगाउने गरिन्छ। अर्का दुलाहाको रूपमा उभिएका हुन्छन । जसले शक्ति र कर्तव्यको प्रतिनिधित्व गर्ने औपचारिक पोशाकमा सजिएका हुन्छन ।
रन पुतलाले प्रेम, दुःख, स्मृति र सामाजिक मूल्यमान्यताका भावनाहरूलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ, र गीत तथा नृत्यमार्फत सम्झिने पुरानो लोक कथासँग जोडिएको मानिन्छ। प्रस्तुति कोमल र अभिव्यक्त छ, सुन्दर हात र शरीरको चालहरू जुन पुतलाको जीवन र भावनाहरूको प्रतीक हो । जबकि परम्परागत डोटेली लोक गीतहरू सामूहिक रूपमा गाइन्छन। नर्तकहरूले साधारण परम्परागत पोशाक र गहनाहरू लगाउँछन् जसले रातुली गाउँको ग्रामीण पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। रन पुतला मनोरञ्जनको एक रूप मात्र होइन तर एक जीवन्त परम्परा पनि हो । जसले सामुदायिक एकतालाई बलियो बनाउँछ र डोटीको सांस्कृतिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दछ, पुर्खाको ज्ञान र मूल्यहरू एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दछ।
रन पुतला नाचमा प्रयोग गरिएका गीतहरू सामान्यतया स्थानीय बोलीहरूमा गाइने लोक धुन हुन् र कथाको भावनात्मक मूल सम्झना, भक्ति, सामाजिक सम्बन्ध, र कहिलेकाहीं मौसमी चक्रको वरिपरि घुम्छन्। रन पुतलाले रातुलीको सांस्कृतिक पहिचानमा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्छ। नाम मुख्यतया मौखिक परम्परा, लोक कथाहरू र स्थानीय कथाहरू मार्फत संरक्षित गरिएको छ । जुन पुस्तादेखि पुस्तासम्म सर्छ। यी कथाहरूले बहादुरी, न्याय, नेतृत्व र समुदायप्रति समर्पण जस्ता मूल्यहरूलाई उजागर गर्छन्, जुन स्थानीय संस्कृतिमा उच्च सम्मान गरिन्छ। रन पुतलालाई प्रायः शक्ति र साहसको प्रतीकको रूपमा सम्झिन्छ । डोटीका मानिसहरूमा गर्व प्रेरणादायी हुन्छ।
त्यसैगरी, विरासतले परम्परागत विश्वास र ऐतिहासिक जागरूकतालाई जीवित राख्न मद्दत गर्दछ । विशेष गरी ग्रामीण समुदायहरूमा जहाँ कथा कथनले सांस्कृतिक संरक्षणमा प्रमुख भूमिका खेल्छ। उनको सम्झना मार्फत, नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रको सांस्कृतिक सम्पदालाई बलियो र सम्मानित गरिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, रन पुतलालाई एक महत्त्वपूर्ण स्थानीय नेता वा योद्धाको रूपमा मानिन्छ जसले पहिलेको समयमा डोटीको भूमि र जनताको रक्षा गर्न भूमिका खेलेको थियो। यसको व्यवस्था कायम राख्न र खतराहरूबाट क्षेत्रको रक्षा गर्न योगदान पुर्याएको मानिन्छ, जुन स्थानीय शासकहरू शासन र सुरक्षाको जिम्मेवारी भएको समयमा महत्त्वपूर्ण थियो।
यद्यपि उनको बारेमा लिखित ऐतिहासिक अभिलेखहरू सीमित छन्, स्थानीय इतिहासमा उनको नामको निरन्तर सम्मानमा उनको प्रभाव स्पष्ट छ। रन पुतलाले डोटीमा क्षेत्रीय नेतृत्वको परम्पराको प्रतिनिधित्व गर्छन् । जसमा इतिहासकारहरू र स्थानीयहरूलाई विगतमा क्षेत्रको सामाजिक र राजनीतिक संरचना बुझ्न मद्त गर्दछ।
(लेखक डोटीको दिपायल, सिलगढी नगरपालिका – ७, रातुलीका बासिन्दा तथा सहिद स्मृति आवासीय माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक हुनुहुन्छ ।)